Cách tính chi phí nguyên vật liệu theo Thông tư 200/2014/TT-BTC (Tài khoản 152) và Thông tư 133/2016/TT-BTC: giá gốc = giá mua + thuế không hoàn lại + chi phí thu mua; xuất kho theo 1 trong 3 phương pháp (bình quân gia quyền, FIFO, thực tế đích danh) áp dụng nhất quán trong niên độ; phần vượt định mức không được tính vào giá thành theo Điều 9 Luật TNDN 67/2025/QH15 và Nghị định 320/2025/NĐ-CP. Với cam kết minh bạch – trọn gói – đúng luật, Luật Mai Sơn tư vấn kế toán chi phí trọn gói.
1. Cách Tính Chi Phí Nguyên Vật Liệu Mua Ngoài Và Tự Chế Theo Chế Độ Kế Toán Hiện Hành
Cách tính chi phí nguyên vật liệu mua ngoài được xác định bằng giá mua ghi trên hóa đơn cộng các khoản thuế không hoàn lại và chi phí thu mua, căn cứ theo Thông tư 200/2014/TT-BTC và Thông tư 133/2016/TT-BTC của Bộ Tài chính áp dụng cho doanh nghiệp.
Dưới góc độ pháp lý và kế toán, trị giá vốn của nguyên liệu, vật liệu (Tài khoản 152) không chỉ đơn thuần là số tiền trả cho nhà cung cấp. Việc xác định sai giá gốc sẽ dẫn đến sai lệch toàn bộ hệ thống báo cáo tài chính và kết quả hoạt động kinh doanh của pháp nhân.
1.1. Thành phần cấu thành giá gốc nguyên vật liệu mua ngoài
Giá gốc nguyên vật liệu mua ngoài bao gồm giá mua chưa thuế hoặc có thuế GTGT, thuế nhập khẩu, chi phí vận chuyển, bốc xếp và hao hụt trong định mức từ nơi mua về đến kho doanh nghiệp.
Theo quy định chi tiết, kế toán viên cần lưu ý bóc tách các khoản thuế. Trường hợp thuế Giá trị gia tăng (GTGT) hàng nhập khẩu được khấu trừ, giá trị vật tư mua vào chỉ phản ánh giá mua chưa có thuế GTGT. Ngược lại, nếu doanh nghiệp thuộc đối tượng tính thuế GTGT trực tiếp hoặc hàng hóa dùng cho sản xuất không chịu thuế, phần thuế GTGT này bắt buộc phải cộng gộp vào giá gốc nguyên vật liệu.
1.2. Xác định giá trị đối với nguyên vật liệu tự chế và thuê ngoài
Đối với nguyên vật liệu tự chế biến, giá gốc bao gồm giá thực tế xuất chế biến và chi phí chế biến, trong khi hàng thuê ngoài gia công phải cộng thêm tiền bốc xếp và cước vận chuyển hai chiều.
Theo kinh nghiệm tư vấn kế toán thuế của Luật Mai Sơn, nhiều doanh nghiệp thường bỏ quên chi phí vận chuyển vật liệu đến nơi chế biến và từ nơi chế biến về kho. Đối với trường hợp nhận vốn góp liên doanh bằng nguyên vật liệu, giá trị ghi sổ chính là mức giá được Hội đồng giao nhận vốn góp của các bên liên doanh thống nhất đánh giá và chấp thuận bằng văn bản.
2. Hướng Dẫn 03 Cách Tính Chi Phí Nguyên Vật Liệu Xuất Kho Phổ Biến Nhất Năm 2026
Có 3 cách tính chi phí nguyên vật liệu xuất kho hợp pháp gồm phương pháp bình quân gia quyền, nhập trước xuất trước và giá thực tế đích danh, được quy định chi tiết tại Chế độ kế toán doanh nghiệp.
Tùy thuộc vào đặc thù ngành nghề, quy mô kho bãi và loại hình sản phẩm, Ban giám đốc cần lựa chọn một phương pháp tính giá trị hàng tồn kho phù hợp nhất. Dưới đây là bảng so sánh chi tiết để Quý doanh nghiệp dễ dàng ra quyết định:
| Tiêu chí đánh giá | Bình quân gia quyền | Nhập trước, Xuất trước (FIFO) | Thực tế đích danh |
|---|---|---|---|
| Bản chất pháp lý | Tính giá trị trung bình của vật tư tồn kho và nhập trong kỳ | Vật tư nhập kho trước sẽ được xuất dùng trước | Xuất lô hàng nào tính đúng giá trị của lô hàng đó |
| Mức độ chính xác | Tương đối, san bằng biến động giá | Cao, sát với giá thị trường hiện tại | Tuyệt đối chính xác |
| Đối tượng áp dụng | Doanh nghiệp có nhiều loại vật tư, giá cả ít biến động | Ngành thực phẩm, dược phẩm có hạn sử dụng | Trang sức, ô tô, thiết bị chuyên dụng giá trị cao |
| Tác động đến lợi nhuận | Ổn định lợi nhuận qua các kỳ | Lợi nhuận cao hơn khi giá cả thị trường tăng | Phản ánh đúng thực tế từng giao dịch |
Để đưa chi phí này vào giá thành sản phẩm một cách hợp lệ, bộ phận kế toán cần thực hiện theo quy trình chuẩn hóa sau đây:
Bước 1: Tập hợp chứng từ và xác định đối tượng
Kế toán viên cần thu thập Phiếu xuất kho, hóa đơn GTGT và tập hợp chi phí nguyên liệu trực tiếp vào bên Nợ Tài khoản 621 cho từng phân xưởng hoặc đối tượng sản phẩm cụ thể.
Việc ghi chép phải dựa trên chứng từ gốc hợp lệ. Nếu xuất vật tư dùng chung cho nhiều loại sản phẩm mà không thể tách bạch ngay từ đầu, kế toán tập hợp chung, sau đó sử dụng tiêu thức phân bổ hợp lý như tỷ lệ theo định mức tiêu hao.
Bước 2: Lựa chọn phương pháp tính giá xuất kho
Doanh nghiệp bắt buộc áp dụng nhất quán một trong các phương pháp tính giá trị như bình quân gia quyền hoặc FIFO trong suốt một niên độ kế toán để xác định chính xác giá vốn.
Sự nhất quán này đảm bảo tính so sánh được của Báo cáo tài chính. Nếu muốn thay đổi phương pháp, doanh nghiệp phải giải trình rõ lý do và sự ảnh hưởng của việc thay đổi đó trong Bản thuyết minh báo cáo tài chính.
Bước 3: Kết chuyển chi phí vào cuối kỳ
Vào thời điểm cuối tháng kế toán, toàn bộ số dư Nợ Tài khoản 621 được phân bổ và kết chuyển sang Tài khoản 154 để phục vụ việc tính giá thành thực tế của thành phẩm.
Lưu ý quan trọng, Tài khoản 621 không có số dư cuối kỳ. Mọi chi phí nguyên vật liệu trực tiếp phát sinh phải được dọn sạch để chuyển vào chi phí sản xuất kinh doanh dở dang.
3. Bí Quyết Xây Dựng Định Mức Và Cách Tính Chi Phí Nguyên Vật Liệu Hợp Lý Để Tối Ưu Thuế
Xây dựng định mức tiêu hao và áp dụng cách tính chi phí nguyên vật liệu chuẩn xác giúp doanh nghiệp hợp lý hóa chi phí được trừ khi tính thuế Thu nhập doanh nghiệp theo quy định của pháp luật.
Căn cứ Điều 9 Luật Thuế TNDN 67/2025/QH15 và Nghị định 320/2025/NĐ-CP (thay Nghị định 218/2013/NĐ-CP), doanh nghiệp được quyền tự xây dựng, quản lý định mức tiêu hao nguyên liệu, vật liệu sử dụng vào sản xuất. Định mức này phải được xây dựng từ đầu năm hoặc đầu kỳ sản xuất sản phẩm và lưu tại trụ sở doanh nghiệp để xuất trình khi cơ quan thuế yêu cầu.
Sai lầm phổ biến nhất của 80% doanh nghiệp sản xuất là không xây dựng bộ định mức tiêu hao vật tư từ đầu năm. Khi cơ quan thuế thanh tra, toàn bộ phần chi phí nguyên vật liệu vượt mức bình thường sẽ bị loại khỏi chi phí hợp lý, dẫn đến truy thu thuế TNDN và phạt vi phạm hành chính với số tiền khổng lồ.
— Luật sư Vũ Hoàng Long, Giám đốc Công ty Luật TNHH Mai Sơn
Để quản lý nội bộ chặt chẽ, kế toán cần lập Bảng phân bổ nguyên liệu, vật liệu công cụ, dụng cụ (Mẫu số 07 – VT) ban hành kèm theo Thông tư 200/2014/TT-BTC ngày 22/12/2014 của Bộ Tài chính. Việc sử dụng đúng biểu mẫu giúp minh bạch hóa dòng chảy vật tư từ kho đến từng phân xưởng, làm cơ sở vững chắc để giải trình với cơ quan kiểm toán và thuế.
4. Cảnh Báo 03 Sai Lầm Trong Cách Tính Chi Phí Nguyên Vật Liệu Khiến Doanh Nghiệp Bị Xuất Toán
Việc áp dụng sai cách tính chi phí nguyên vật liệu, hạch toán phần hao hụt vượt định mức vào giá thành hoặc thiếu chứng từ gốc sẽ dẫn đến rủi ro bị cơ quan thuế xuất toán và xử phạt.
Trong quá trình hỗ trợ doanh nghiệp quyết toán thuế, đội ngũ chuyên viên pháp lý của Luật Mai Sơn nhận thấy rất nhiều đơn vị vướng phải những bẫy pháp lý kinh điển. Dưới đây là những cảnh báo cấp thiết:
⚠ Cảnh Báo Lỗi Hạch Toán Chi Phí Vượt Định Mức
Theo quy định tại Thông tư 200, phần chi phí nguyên liệu, vật liệu trực tiếp vượt trên mức bình thường tuyệt đối không được tính vào giá thành sản phẩm (Tài khoản 154). Kế toán bắt buộc phải kết chuyển ngay phần vượt định mức này vào Tài khoản 632 – Giá vốn hàng bán. Nếu cố tình đẩy vào giá thành để làm giảm lợi nhuận gộp, doanh nghiệp sẽ bị khép vào hành vi kê khai sai dẫn đến thiếu số tiền thuế phải nộp.
💡 Mẹo Xử Lý Hóa Đơn Chứng Từ Thu Mua Hợp Lệ
Mọi khoản chi phí vận chuyển, bốc xếp, bảo hiểm cộng vào giá gốc nguyên vật liệu đều phải có hóa đơn, chứng từ hợp pháp. Đối với việc thu mua nông sản, hải sản trực tiếp từ người nông dân không có hóa đơn GTGT, doanh nghiệp phải lập Bảng kê thu mua hàng hóa, dịch vụ mua vào không có hóa đơn (Mẫu 01/TNDN) kèm theo chứng từ thanh toán và CMND/CCCD của người bán để được ghi nhận chi phí hợp lý.
Tại Luật Mai Sơn, chúng tôi tư vấn cho các Giám đốc tài chính cách thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ, đối chiếu chéo giữa thủ kho và kế toán định kỳ hàng tháng. Việc kiểm kê vật tư thừa tại nơi sản xuất để ghi giảm trừ chi phí (ghi Có TK 621) là thao tác bắt buộc để giá thành không bị đội lên ảo.
5. Giải Đáp FAQ Chuyên Sâu Cùng Luật Sư Vũ Hoàng Long
Dưới đây là phần giải đáp 5 thắc mắc phổ biến nhất về cách tính chi phí nguyên vật liệu và hạch toán kế toán, được tổng hợp từ các ca tư vấn thực tế của hàng trăm doanh nghiệp.
1. Công ty tôi nhập khẩu lô hóa chất nhưng bị lưu kho bãi tại cảng Hải Phòng mất 5 ngày phát sinh phí lưu bãi, vậy khoản tiền này có được cộng vào giá gốc nguyên vật liệu không?
Có. Căn cứ theo nguyên tắc kế toán, mọi chi phí phát sinh liên quan trực tiếp đến việc đưa nguyên vật liệu từ nơi mua về đến kho của doanh nghiệp ở trạng thái sẵn sàng sử dụng đều được tính vào giá gốc. Do đó, phí lưu bãi, phí cầu đường, phí bảo hiểm hàng hải phát sinh trong quá trình này hoàn toàn được hạch toán tăng trị giá vật tư nhập kho.
2. Chúng tôi đang dùng phương pháp bình quân gia quyền nhưng đến giữa năm 2026 giá nguyên liệu giảm mạnh, công ty muốn đổi sang phương pháp FIFO để tối ưu giá vốn thì có được phép không?
Tuyệt đối không. Nguyên tắc nhất quán trong kế toán bắt buộc doanh nghiệp phải áp dụng một phương pháp tính giá xuất kho xuyên suốt trong một niên độ kế toán (thường là một năm tài chính). Quý công ty chỉ được phép thay đổi phương pháp này khi bắt đầu một niên độ kế toán mới và phải thuyết minh rõ lý do trong Báo cáo tài chính năm đó.
3. Phân xưởng sản xuất của tôi xuất thừa 50kg hạt nhựa so với định mức đã đăng ký, phần vật tư thừa này tôi phải hạch toán thế nào để không bị cơ quan thuế phạt?
Đối với 50kg hạt nhựa vượt mức tiêu hao bình thường, kế toán không được phép kết chuyển vào Tài khoản 154 để tính giá thành sản phẩm. Bạn bắt buộc phải hạch toán thẳng phần giá trị vượt định mức này vào bên Nợ Tài khoản 632 Giá vốn hàng bán. Đồng thời, khi quyết toán thuế TNDN cuối năm, khoản này sẽ bị loại trừ khỏi chi phí hợp lý được trừ.
4. Nguyên vật liệu nhận từ việc góp vốn liên doanh của đối tác nước ngoài được xác định giá trị ban đầu như thế nào?
Giá gốc của nguyên liệu, vật liệu nhận góp vốn liên doanh, cổ phần không phụ thuộc vào hóa đơn mua hàng ban đầu của đối tác, mà được xác định dựa trên giá trị do Hội đồng giao nhận vốn góp của các bên tham gia liên doanh thống nhất đánh giá và chấp thuận bằng biên bản. Giá trị này thường tham chiếu theo giá thị trường tại thời điểm góp vốn.
5. Tiền thuế bảo vệ môi trường khi mua xăng dầu phục vụ sản xuất có được tính vào chi phí nguyên vật liệu không?
Có. Thuế bảo vệ môi trường, cùng với thuế tiêu thụ đặc biệt và thuế nhập khẩu (nếu có), là các khoản thuế không được hoàn lại. Theo quy định tại Thông tư 200/2014/TT-BTC, các khoản thuế không được hoàn lại này bắt buộc phải được cộng gộp vào giá gốc của nguyên vật liệu mua ngoài khi ghi nhận lên sổ sách kế toán.
Việc nắm vững cách tính chi phí nguyên vật liệu không chỉ giúp doanh nghiệp phản ánh trung thực tình hình tài chính mà còn là lá chắn phòng ngừa mọi rủi ro thanh tra thuế. Luật Mai Sơn tự hào là điểm tựa pháp lý vững chắc, sẵn sàng đồng hành cùng Quý doanh nghiệp thiết lập hệ thống kế toán chuẩn mực, minh bạch và phát triển bền vững.
Tài liệu tham khảo
- Thông tư 200/2014/TT-BTC — thuvienphapluat.vn
- Thông tư 133/2016/TT-BTC — thuvienphapluat.vn
- Nghị định 320/2025/NĐ-CP — thuvienphapluat.vn
Nguồn tham chiếu được trích từ các văn bản pháp luật và cổng thông tin chính thức. Để được tư vấn cho trường hợp cụ thể, vui lòng liên hệ Luật Mai Sơn.
Lưu ý: Nội dung bài viết chỉ mang tính chất tham khảo tại thời điểm đăng tải và có thể thay đổi theo quy định của pháp luật hiện hành. Để được tư vấn chính xác cho trường hợp cụ thể, Quý khách vui lòng liên hệ trực tiếp với Luật sư của chúng tôi. Chúng tôi cam kết bảo mật thông tin và chi phí minh bạch, không phát sinh.
